Mirasın qəbulu Azərbaycanda: müddət, sənədlər və vərəsəlik şəhadətnaməsi

2026  ·  vakillar-az.com  ·  Miras hüququ

Yaxın adamın itkisindən sonra vərəsələrin qarşısına praktik suallar çıxır: hara müraciət etməli, hansı sənədlər lazımdır, altı ay gözləmək niyə tələb olunur və müddəti ötürsək nə olacaq? Miras məsələləri Azərbaycan Respublikasının Mülki Məcəlləsi ilə tənzimlənir və prosedurun düzgün aparılması gələcək mübahisələrin qarşısını alır. Bu yazıda mirasın qəbulunu addım-addım, aydın dildə izah edirik.

Əsas məqamlar

• Miras fiziki şəxsin ölümü və ya məhkəmə tərəfindən ölmüş elan edilməsi ilə açılır.
• Vərəsəlik iki əsasla mümkündür: qanun üzrə və vəsiyyət üzrə.
• Vərəsəlik hüququ haqqında şəhadətnamə mirasın açıldığı gündən altı ay keçdikdən sonra verilir.
• Müddəti ötürən vərəsə, mirası qəbul etmiş bütün digər vərəsələrin yazılı razılığı ilə şəhadətnaməyə daxil edilə bilər.
• Mirasla birlikdə borclar da keçir — bu, qərar verməzdən əvvəl mütləq nəzərə alınmalıdır.

Bütün bu məsələlər Azərbaycan Respublikasının Mülki Məcəlləsi və notariat qanunvericiliyi ilə tənzimlənir.

Miras nə vaxt və harada açılır

Miras şəxsin ölümü və ya məhkəmə qərarı ilə ölmüş elan edilməsi ilə açılır. Mirasın açıldığı yer isə miras qoyanın yaşayış yeri, bu məlum olmadıqda isə mirasın (əmlakın) olduğu yer sayılır.

Praktikada bu o deməkdir ki, vərəsələr şəhadətnamə almaq üçün vəfat etmiş şəxsin sonuncu qeydiyyat yeri üzrə müvafiq notariat ofislərindən birinə müraciət etməlidirlər. Səhv ofisə müraciət prosesin uzanmasına səbəb olur, ona görə də bu məqamı əvvəlcədən dəqiqləşdirmək faydalıdır.

Qanun üzrə və vəsiyyət üzrə vərəsəlik

Vəsiyyətnamə notariat qaydasında təsdiq edilir. Notarius vəsiyyət üzrə şəhadətnamə verərkən vəsiyyətnamənin mövcudluğunu, ona dəyişiklik edilib-edilmədiyini və mirasda məcburi paya hüququ olan şəxslərin olub-olmadığını yoxlayır.

Vərəsələrin növbələri

Qanun üzrə vərəsəlikdə mühüm prinsip belədir: əvvəlki növbənin vərəsələrindən heç olmasa birinin mövcudluğu sonrakı növbənin vərəsəliyini istisna edir. Yəni əgər birinci növbədən vərəsə varsa, sonrakı növbələr mirasa çağırılmır.

Eyni növbədə olan vərəsələr isə miras əmlakdan bərabər pay alırlar. Bu qayda praktikada çox vaxt yanlış anlaşılır: bəziləri “ən yaxın qohum daha çox pay alır” zənn edir, halbuki eyni növbədə paylar bərabərdir.

Altı aylıq müddət

Vərəsəlik hüququ haqqında şəhadətnamə vərəsələrə mirasın açıldığı gündən altı ay keçdikdən sonra verilir. Bu müddət təsadüfi deyil: o, bütün potensial vərəsələrin müraciət etməsi və mirasın tərkibinin dəqiqləşdirilməsi üçün nəzərdə tutulub.

Ənənəvi olaraq mirasın qəbulu üçün də altı aylıq müddət tətbiq olunurdu. Bununla belə, Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun qərarları ilə bu sahədə mövqe yumşaldılmış, müddətin ötürülməsi ilə bağlı məsələlərə daha çevik yanaşma formalaşdırılmışdır. Praktikada isə ən düzgün yol müddəti gözləməmək və vaxtında müraciət etməkdir.

Müddəti ötürmüsünüzsə

Müddətin ötürülməsi hüququn tam itirilməsi demək deyil. Qanunvericilik iki əsas yol nəzərdə tutur:

1. Digər vərəsələrin razılığı. Mirasın qəbulu müddətini ötürmüş vərəsə, mirası qəbul etmiş bütün digər vərəsələrin yazılı razılığı ilə vərəsəlik hüququ haqqında şəhadətnaməyə daxil edilə bilər — məhkəməyə müraciət etmədən.
2. Məhkəmə qaydası. Razılıq alınmadıqda müddətin uzadılması tələbi ilə məhkəməyə müraciət etmək olar. Bu zaman məhkəmə “üzrlü səbəb” məsələsini araşdırır.

Konstitusiya Məhkəməsinin formalaşdırdığı hüquqi mövqeyə görə, “üzrlü səbəb” anlayışı yalnız şəxsin iradəsindən asılı olmayan hallarla məhdudlaşdırılmamalı, işin bütün halları və müraciətin vaxtında edilməməsinin səbəbləri ətraflı araşdırılmaqla məsələyə hüquqi qiymət verilməlidir. Bu, müddəti ötürmüş vərəsələr üçün əlavə müdafiə imkanı yaradır.

Lazım olan sənədlər

Notariusa müraciət edərkən, bir qayda olaraq, aşağıdakılar tələb olunur:

• miras qoyanın ölümü haqqında şəhadətnamə;
• müraciət edən vərəsənin şəxsiyyət vəsiqəsi;
• miras qoyanla qohumluq münasibətini təsdiq edən sənədlər (doğum, nikah haqqında şəhadətnamələr və s.);
• miras qoyanın sonuncu yaşayış (qeydiyyat) yeri barədə məlumat;
• miras əmlaka dair hüquqmüəyyənedici sənədlər (çıxarış, kupça, texniki sənədlər, avtomobil sənədləri, bank hesabları barədə məlumat);
• vəsiyyətnamə varsa — onun əsl nüsxəsi və ya dublikatı.

Sənədlərin tam və düzgün toplanması prosesin sürətini birbaşa müəyyən edir. Hansısa sənəd itibsə və ya rəsmiləşdirilməyibsə, bunu əvvəlcədən bərpa etmək lazımdır.

Vərəsəlik şəhadətnaməsi

Vərəsəlik hüququ haqqında şəhadətnamə — vərəsənin miras əmlaka hüququnu təsdiq edən rəsmi sənəddir. Notarius onu verməzdən əvvəl bir sıra halları yoxlayır: miras qoyanın ölümü faktını, vəsiyyətnamənin olub-olmadığını və ona dəyişiklik edilib-edilmədiyini, vərəsəliyin açıldığı vaxtı və yeri, mirasda məcburi paya hüququ olan şəxslərin olub-olmadığını, müraciət edənlərin miras qoyanla qohumluq münasibətlərini, habelə miras əmlakın tərkibini və yerini.

Şəhadətnamə həm bütün miras üçün, həm də onun bir hissəsi üçün verilə bilər. Həmçinin o, həm bütün vərəsələrə birlikdə, həm də hər birinə ayrılıqda — arzularına uyğun olaraq — verilir. Vərəsələrdən birinə mirasın bir hissəsi üçün şəhadətnamənin verilməsi digərlərini qalan hissə üçün şəhadətnamə almaq hüququndan məhrum etmir.

Daşınmaz əmlak varsa

Miras əmlakın tərkibində daşınmaz əmlak olduqda notarius əlavə sənədlər tələb edir: həmin daşınmaz əmlakın miras qoyana məxsus olması barədə hüquqmüəyyənedici sənəd, habelə əmlakın özgəninkiləşdirilməsinə qadağanın və ya bu əmlak üzərində həbsin olub-olmadığı barədə arayış.

Şəhadətnamə alındıqdan sonra daşınmaz əmlak üzərində hüquq dövlət reyestrində qeydiyyata alınmalıdır — yalnız bundan sonra vərəsə əmlaka tam sərəncam verə bilər (satmaq, bağışlamaq, ipoteka qoymaq). Bu addımı təxirə salmaq gələcəkdə ciddi problemlər yaradır.

Miras borcları da keçirir

Mirasla yalnız əmlak deyil, miras qoyanın öhdəlikləri (borcları) də keçir. Bu, çox vaxt nəzərə alınmayan mühüm məqamdır: kredit, borc öhdəlikləri, ödənilməmiş vergilər miras kütləsinin bir hissəsi ola bilər.

Buna görə də mirası qəbul etmək qərarı verməzdən əvvəl əmlakın və borcların nisbətini qiymətləndirmək lazımdır. Əgər borclar əmlakın dəyərini üstələyirsə, mirasdan imtina variantı da nəzərdən keçirilməlidir.

Mirasdan imtina

Vərəsə mirası qəbul etməkdən imtina edə bilər. İmtina qanunla müəyyən edilmiş qaydada rəsmiləşdirilir və, bir qayda olaraq, geri qaytarıla bilməz — yəni sonradan “fikrimi dəyişdim” demək mümkün olmur.

İmtina qərarı ciddi düşünülməlidir: o, təkcə sizin deyil, digər vərəsələrin paylarına da təsir edir. Xüsusilə borcların olduğu hallarda imtinanın nəticələrini əvvəlcədən hüquqşünasla dəyərləndirmək məsləhətdir.

Praktik addımlar

1. Ləngiməyin. Ölüm haqqında şəhadətnaməni aldıqdan sonra notariusa müraciət edin.
2. Düzgün notariat ofisini seçin — miras qoyanın sonuncu qeydiyyat yeri üzrə.
3. Sənədləri toplayın — qohumluğu, əmlakı və vəsiyyətnaməni təsdiq edən sənədlər.
4. Əmlakı və borcları qiymətləndirin — qəbul, yoxsa imtina qərarı üçün.
5. Şəhadətnaməni alın və daşınmaz əmlak üzərində hüququ dövlət reyestrində qeydiyyata alın.
6. Mübahisə varsa, vəkilə müraciət edin — xüsusilə müddət ötürülübsə və ya vərəsələr arasında razılıq yoxdursa.

Tez-tez verilən suallar

Bu material ümumi məlumat xarakteri daşıyır və hüquqi məsləhət deyil. Konkret vəziyyətiniz üçün vəkilə müraciət edin.