Boşanmada əmlak bölgüsü: ər-arvadın ümumi mülkiyyəti necə bölünür

2026  ·  vakillar-az.com  ·  Ailə hüququ

Boşanma zamanı ən çox mübahisə doğuran məsələlərdən biri əmlakın bölünməsidir. Ev, mənzil, avtomobil, əmanətlər, hətta borclar — bunların hansı ər-arvadın ümumi mülkiyyəti sayılır, hansı isə yalnız birinə aiddir? Azərbaycan Respublikasının Ailə Məcəlləsi bu suallara aydın cavab verir. Bu yazıda ümumi əmlakın nə olduğunu, nəyin bölünmədiyini, bölgünün necə aparıldığını və öz haqqınızı necə qoruyacağınızı izah edirik.

Əsas məqamlar

Əmlak bölgüsü mövzusunun mahiyyətini bir neçə əsas prinsiplə ifadə etmək olar:

• Nikah dövründə ər-arvadın əldə etdiyi əmlak, bir qayda olaraq, onların ümumi birgə mülkiyyəti sayılır.
• Ümumi əmlak bölünərkən tərəflərin paylarının bərabərliyi prinsipi əsas götürülür.
• Nikahdan əvvəl əldə edilmiş, habelə bağışlama və ya vərəsəlik yolu ilə alınmış əmlak, bir qayda olaraq, şəxsi mülkiyyət sayılır və bölünmür.
• Ər-arvad nikah müqaviləsi bağlamaqla əmlak münasibətlərini əvvəlcədən fərqli şəkildə tənzimləyə bilər.
• Əmlak həm boşanma prosesində, həm də boşanmadan sonra bölünə bilər.

Bu prinsiplər Azərbaycan Respublikasının Ailə Məcəlləsi ilə tənzimlənir. Aşağıda hər birini praktik nümunələrlə izah edirik.

Ümumi birgə mülkiyyət nədir

Ailə Məcəlləsinin 31-ci maddəsinə əsasən, nikah dövründə ər-arvadın əldə etdiyi əmlak onların ümumi birgə mülkiyyəti sayılır. Bu, o deməkdir ki, həmin əmlak, kimin adına rəsmiləşdirilməsindən və ya kimin qazancı hesabına alınmasından asılı olmayaraq, hər iki tərəfə bərabər məxsusdur.

Xüsusilə vacib bir məqam var: nikah dövründə ev təsərrüfatı ilə, uşaqlara qulluq etməklə məşğul olduğuna və ya digər üzrlü səbəblərə görə müstəqil qazancı olmayan ər (arvad) da ümumi əmlaka hüquq qazanır. Yəni evdə uşağa baxan və gəlir əldə etməyən tərəf də ümumi əmlakdan payını almaq hüququna malikdir. Bu yanaşma ailədəki əməyin bərabər dəyərləndirilməsinə əsaslanır.

Hansı əmlak bölünür

Ümumi birgə mülkiyyətə, bir qayda olaraq, nikah dövründə əldə edilmiş aşağıdakılar daxildir:

• daşınmaz əmlak — mənzil, ev, torpaq sahəsi, qeyri-yaşayış sahələri;
• daşınar əmlak — avtomobil, mebel, məişət texnikası və digər əşyalar;
• ər-arvadın əmək, sahibkarlıq və digər fəaliyyətdən əldə etdikləri gəlirlər;
• bank əmanətləri, qiymətli kağızlar və digər maliyyə aktivləri;
• nikah dövründə ümumi vəsait hesabına əldə edilmiş digər əmlak.

Əsas meyar — əmlakın nikah dövründə və ümumi vəsait hesabına əldə edilməsidir. Belə əmlak, kimin adına rəsmiləşdirilməsindən asılı olmayaraq, ümumi sayılır.

Hansı əmlak bölünmür

Bütün əmlak ümumi deyil. Qanunvericilik hər bir ər-arvadın şəxsi mülkiyyətini ayırır — bu əmlak bölünmür və sahibinin özündə qalır. Şəxsi mülkiyyətə, bir qayda olaraq, aşağıdakılar aiddir:

Bölgü necə aparılır

Ümumi əmlak bölünərkən əsas prinsip payların bərabərliyidir — yəni, bir qayda olaraq, əmlak ər-arvad arasında bərabər bölünür. Bununla belə, məhkəmə müəyyən hallarda tərəflərdən birinin payını artıra və ya azalda bilər. Məsələn, uşaqların maraqları və ya tərəflərdən birinin diqqətəlayiq marağı nəzərə alınaraq paylar dəyişdirilə bilər.

Əmlak bölünərkən onun natura şəklində bölünməsi (məsələn, bir tərəfə avtomobil, digərinə əmanət) və ya bir tərəfin digərinə kompensasiya ödəməsi mümkündür. Əgər əmlakı fiziki olaraq bölmək mümkün deyilsə (məsələn, bir mənzil), praktikada onun dəyərinin kompensasiya edilməsi və ya satılıb dəyərinin bölünməsi kimi variantlar tətbiq oluna bilər.

Nikah müqaviləsi

Ər-arvad qanunla müəyyən edilmiş “ümumi mülkiyyət” rejimindən fərqli qaydalar tətbiq etmək istəyirlərsə, nikah müqaviləsi bağlaya bilərlər. Nikah müqaviləsi tərəflərin əmlak hüquq və vəzifələrini əvvəlcədən müəyyən etməyə imkan verir: hansı əmlakın kimə aid olacağını, boşanma zamanı necə bölünəcəyini və digər məsələləri.

Nikah müqaviləsi münasibətlərə inamsızlıq əlaməti deyil, əksinə, hüquqi müəyyənlik vasitəsidir. O, xüsusilə tərəflərdən birinin nikaha qədər əhəmiyyətli əmlakı, biznesi və ya fərdi aktivləri olduqda faydalıdır və gələcəkdə mümkün mübahisələrin qarşısını alır. Belə müqavilə qanunla müəyyən edilmiş formada tərtib edilməlidir.

Borclar necə bölünür

Bölgü zamanı yalnız aktivlər deyil, borclar da nəzərə alınır. Nikah dövründə ailənin ümumi ehtiyacları üçün yaranmış borclar (məsələn, ailə üçün alınmış kredit) ümumi hesab edilə və tərəflər arasında bölünə bilər. Yalnız bir tərəfin şəxsi ehtiyacları üçün yaranmış borclar isə, bir qayda olaraq, həmin tərəfin öhdəliyi olaraq qalır.

Praktikada borcların mənşəyini müəyyən etmək çətin ola bilər, ona görə də kreditlərin, borcların hansı məqsədlə götürüldüyünü təsdiq edən sənədlər əmlak bölgüsündə mühüm rol oynayır.

Məhkəmə yolu ilə bölgü

Əgər tərəflər əmlakın bölünməsi barədə razılığa gələ bilmirlərsə, məsələ məhkəmə qaydasında həll olunur. Məhkəməyə müraciət edərkən aşağıdakılar mühümdür:

1. Əmlakın siyahısını tərtib edin — nikah dövründə əldə edilmiş bütün ümumi əmlakı və onun dəyərini müəyyən edin.
2. Ümumi və şəxsi əmlakı ayırın — nəyin ümumi, nəyin şəxsi olduğunu əsaslandırın.
3. Sübutları toplayın — mülkiyyət sənədləri, alış sənədləri, bağışlama və ya vərəsəlik sənədləri, ödəniş qəbzləri.
4. İddia ərizəsi hazırlayın — tələblərinizi aydın və əsaslandırılmış şəkildə ifadə edin.
5. Vəkillə çıxış edin — əmlak bölgüsü mürəkkəb və dəyəri yüksək məsələdir, peşəkar dəstək nəticəyə birbaşa təsir edir.

Əmlak bölgüsü ilə bağlı tələblərə müəyyən müddət (iddia müddəti) tətbiq oluna bilər, ona görə də bu məsələni həddən artıq gecikdirmək məsləhət deyil.

Tez-tez edilən səhvlər

Əmlak bölgüsündə insanlar çox vaxt eyni səhvləri edir və bunun nəticəsində haqlarını itirirlər:

• “Sənəd kimin adınadırsa, əmlak onundur” zənni. Bu yanlışdır — nikah dövründə əldə edilmiş əmlak, adından asılı olmayaraq, ümumi sayılır.
• Ev əməyinin nəzərə alınmaması. Evdə uşağa baxan, gəlir əldə etməyən tərəf də ümumi əmlaka hüquqludur.
• Sübutların saxlanmaması. Bağışlama, vərəsəlik, nikahdan əvvəlki mülkiyyət kimi halları təsdiq edən sənədlərin olmaması şəxsi əmlakı sübut etməyi çətinləşdirir.
• Borcların unudulması. Bölgüdə yalnız aktivləri deyil, ümumi borcları da nəzərə almaq lazımdır.
• Gecikmə. Bölgünü çox uzun müddət təxirə salmaq iddia müddəti və sübutların itməsi baxımından riskli ola bilər.

Praktik addımlar

Əmlak bölgüsünə düzgün yanaşmaq üçün aşağıdakı ardıcıllıq faydalıdır: əvvəlcə bütün əmlakı və borcları siyahıya alın; sonra hər birini “ümumi” və ya “şəxsi” kimi təsnif edin; bunu təsdiq edən sənədləri toplayın; mümkünsə, tərəf ilə razılaşma yolunu sınayın; razılıq olmadıqda isə hüquqşünasla birlikdə iddia ərizəsi hazırlayıb məhkəməyə müraciət edin. Bu yanaşma həm vaxtınıza, həm də əmlak haqqınıza qənaət etməyə imkan verir.

Tez-tez verilən suallar

Bu material ümumi məlumat xarakteri daşıyır və hüquqi məsləhət deyil. Konkret vəziyyətiniz üçün vəkilə müraciət edin.